Saha Araştırmaları Merkezi (SAMER), Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM) ve çocukların çalıştırılmasına ilişkin sosyal medya tartışmalarını ele alan “Eğitim, Emek, Çocukluk ve Kamusal Sorumluluk Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme” başlıklı araştırmasını yayımladı. Ekim 2026 tarihli çalışmada, 11 Şubat 2025 ile 26 Ekim 2026 arasında X’te yayımlanan 1446 paylaşım incelendi.
Araştırmada; meslek öğrenme ve gelecek güvencesine ilişkin olumlu yaklaşımlar ile eğitimden uzaklaşma, ekonomik eşitsizlik, çalışma koşulları ve çocukluk hakkına ilişkin eleştiriler birlikte değerlendirildi. Çalışma, farklı yaklaşımları eğitim, emek, çocukluk ve kamusal sorumluluk eksenlerinde ele aldı.
MESEM tartışmasının merkezinde “öğrenci mi, çalışan mı?” sorusu var
Araştırmaya göre MESEM hakkındaki tartışmanın temel noktalarından biri, programa katılan çocukların öncelikle “öğrenci” mi yoksa fiilen çalışan kişiler mi olarak değerlendirileceği.
MESEM’i destekleyen paylaşımlarda meslek edinme, gelir elde etme, iş deneyimi, sigorta ve gelecekte iş sahibi olma olasılığı öne çıkarılıyor. Eleştirel paylaşımlarda ise çocukların üretim sürecine fiilen katılması, okulda geçirdikleri sürenin azalması ve ucuz emek ilişkisi tartışılıyor.
Araştırma, MESEM’e yönelik eleştirinin her durumda mesleki eğitime karşı çıkmak anlamına gelmediğine de dikkat çekiyor. İncelenen bazı paylaşımlarda meslek edinme desteklenirken, mevcut uygulamanın çalışma koşulları ve koruma mekanizmaları sorgulanıyor.
Gelir elde etmek güvenli koşullar anlamına gelmiyor
Raporda öne çıkan başlıklardan biri de ücret ve sosyal güvence.
Erken yaşta çalışmayı olumlu değerlendiren bazı paylaşımlarda gelir elde etmek bağımsızlık ve başarı göstergesi olarak sunuluyor. Buna karşılık eleştirel yorumlarda, alınan ücretin tek başına çalışma koşullarını değerlendirmek için yeterli olmadığı belirtiliyor.
Çocuğun günlük ve haftalık çalışma süresi, dinlenme zamanı, yaptığı işin niteliği, güvenlik önlemleri ve sosyal güvencesinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Araştırmada ayrıca öğrencilik statüsünün, işyerinde fiilen yürütülen çalışma karşısında nasıl bir koruma sağladığı sorgulanıyor. Ücret ödenmesinin çalışma süresi ve güvenlik sorunlarını ortadan kaldırmadığı; ücretin ödenmemesi durumunda ise çocuğun hakkını hangi mekanizma üzerinden arayabileceğinin ayrı bir sorun oluşturduğu belirtiliyor.
İşyerindeki şiddet yalnız fiziksel şiddet değil
İncelenen paylaşımlarda çocukların işyerlerinde karşılaştığı şiddet de önemli bir başlık oluşturuyor.
Araştırma, şiddetin yalnızca fiziksel saldırıyla sınırlı olmadığını; aşağılanma, sürekli baskı, yetişkin otoritesine karşı çıkamama ve yaşanan olayı ailesine ya da başka bir yetişkine anlatamama gibi deneyimlerin de çalışma ortamının bir parçası olabildiğini ortaya koyuyor.
Raporda özellikle usta-çırak ilişkisinin kendiliğinden koruyucu bir yapı olarak kabul edilemeyeceğine dikkat çekiliyor. Çocuğun korunmasının yalnızca ustanın, işverenin veya ailenin iyi niyetine bırakılmasının sınırları tartışılıyor.
Sorumluluk yalnız çocuğa yüklenemez
İş güvenliğiyle ilgili paylaşımlarda da çocuğun davranışından çok, çalışma ortamını düzenleyen yetişkinlerin ve kurumların sorumluluğu öne çıkıyor.
Tehlikeli işlerin kime verildiği, koruyucu ekipmanın sağlanıp sağlanmadığı, yetişkin gözetiminin bulunup bulunmadığı ve çocukların hangi koşullarda işyerlerine yönlendirildiği araştırmada tartışılan temel noktalar arasında.
Ölüm ve yaralanmalara ilişkin paylaşımlarda ise sorumluluk yalnızca olayın meydana geldiği işyerine yöneltilmiyor. Okul, işletme, kamu kurumları ve sistemi düzenleyen aktörlerin sorumluluğu da sorgulanıyor. Araştırma, fiziksel şiddet ve yaralanmanın yanı sıra psikolojik zarar ve aşağılanmanın da çocukların korunması açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Ekonomik koşullar “tercih” tartışmasını değiştiriyor
Araştırmanın dikkat çektiği bir diğer nokta ise çocukların çalışma kararlarının ekonomik koşullardan bağımsız değerlendirilemeyeceği.
İncelenen anlatılarda bazı çocukların ailelerinin ekonomik koşulları nedeniyle çalışmaya yöneldiği, bu nedenle erken yaşta çalışmanın her durumda özgür bir tercih olarak tanımlanamayacağı ifade ediliyor.
Araştırmaya göre aileye ekonomik katkı sağlama, gelir elde etme veya gelecekte meslek sahibi olma beklentisi çalışmayı destekleyen gerekçeler arasında yer alsa da çocukların erişebildiği eğitim olanakları ve ailelerinin gelir koşulları da dikkate alınmalı.
Başarı hikâyelerinde çocukluk hakkı görünmez kalabilir
Raporda, erken yaşta çalışmaya başlayan çocukların “usta”, “çalışkan” veya yüksek gelir elde eden kişiler olarak kamuoyuna sunulması da tartışılıyor.
Araştırma, tek bir başarı örneğinin çalışma koşullarının tamamını göstermediğine dikkat çekiyor. Bir çocuğun mesleki becerisinin veya gelirinin anlatılması sırasında eğitim, dinlenme, güvenlik ve karar verme alanının görünmez bırakılmaması gerektiği belirtiliyor.
Raporda bu konuda, “çocuğun değeri yalnız ekonomik üretkenliği veya gelecekteki kazancıyla tanımlanmamalıdır” değerlendirmesine yer veriliyor.
Araştırmadan denetim ve koruma için öneriler
Araştırmada MESEM ve çocukların çalışma deneyimlerine ilişkin denetimin yalnızca belge kontrolüyle sınırlı kalmaması gerektiği vurgulanıyor.
Çocuğun yaptığı işin niteliğinin, çalışma süresinin, güvenlik koşullarının ve şikâyet mekanizmalarına erişiminin birlikte değerlendirilmesi öneriliyor. Öğrenci ve ailesinin okul, işletme ve ilgili kamu kurumları arasında nasıl başvuru yapacağını açık biçimde bilmesi; yapılan şikâyetlerin hangi kuruma yönlendirildiğinin ve nasıl sonuçlandığının izlenebilir olması gerektiği belirtiliyor.
Araştırma ayrıca ölüm ve yaralanma verilerinin yaş, program türü, dönem ve kaynak bakımından açık biçimde paylaşılmasını; yalnız sayısal kayıtların değil, şiddet, hak arama ve eğitime devam deneyimlerinin de izlenmesini öneriyor.
“Eğitim” olarak tanımlanması tek başına yeterli değil
Araştırmanın temel sonucu, MESEM tartışmasının yalnızca “meslek edinmeyi desteklemek” veya “meslek edinmeye karşı çıkmak” şeklinde iki kutba indirgenemeyeceği yönünde.
İncelenen paylaşımlarda aynı kişinin meslek öğrenmesini desteklerken çalışma koşullarına itiraz edebildiği görülüyor. Araştırmacılar bu nedenle asıl sorunun, çocuğun hangi statü altında bulunduğundan çok gerçekte ne yaptığı, ne kadar süre çalıştığı, hangi risklere maruz kaldığı ve nasıl korunduğu olduğunu vurguluyor.
Rapora göre bir faaliyetin “eğitim” olarak adlandırılması, çocuğun eğitim hakkının ve güvenliğinin kendiliğinden güvence altına alındığı anlamına gelmiyor.
